Rusya ile Ukrayna arasında devam eden savaş, artık yalnızca iki ülkenin sınırları içerisinde yaşanan askerî bir çatışma olmaktan çoktan çıktı...
Rusya ile Ukrayna arasında devam eden savaş, artık yalnızca iki ülkenin sınırları içerisinde yaşanan askerî bir çatışma olmaktan çoktan çıktı. Karadeniz, küresel enerji ve gıda arzının, uluslararası ticaretin ve deniz ulaştırmasının doğrudan etkilendiği yüksek riskli bir bölgeye dönüştü.
Ancak bu savaşın deniz ticareti üzerindeki etkilerini değerlendirirken çoğu zaman navlun piyasalarını, sigorta primlerini, liman operasyonlarını, tahıl koridorlarını ve tedarik zincirlerini konuşuyoruz. Gemilerin rotalarının değişmesini, ticaret hacimlerinin daralmasını ve artan operasyonel maliyetleri analiz ediyoruz.
Peki ya bu gemilerde çalışan insanlar?
Savaşın tarafı olmayan, herhangi bir askerî görevi bulunmayan, yalnızca mesleklerini icra ederek ailelerinin geçimini sağlayan gemi insanları bu tablonun neresinde?
Bugün Karadeniz'de yaşananları değerlendirirken asıl üzerinde durmamız gereken meselelerden biri budur. Çünkü ticari gemilere yönelen her saldırı, yalnızca bir gemiye veya taşınan yüke değil, o gemide görev yapan insanların yaşam hakkına da yönelmiş bir tehdittir.
Karadeniz'de Büyüyen Tehlike: Sivil Denizciler Savaşın Gölgesinde
2026 yılı, Karadeniz'deki deniz güvenliği açısından son derece kaygı verici gelişmelere sahne oldu.
Ticari gemilere yönelik füze ve insansız hava veya deniz aracı saldırıları, liman altyapısının hedef alınması, sürüklenen mayınlar ve elektronik seyir sistemlerine yönelik müdahaleler, bölgedeki gemi operasyonlarını giderek daha karmaşık ve tehlikeli hâle getirdi.
Özellikle savaşın tarafı olmayan ülkelerin bayraklarını taşıyan veya farklı milletlerden gemi insanlarının görev yaptığı ticari gemilerin bu saldırılardan etkilenmesi, meselenin uluslararası niteliğini açıkça ortaya koyuyor.
Kasım 2026'da uluslararası basına yansıyan sektör kaynaklı bilgilere göre, Karadeniz'de savaş süresince ticari gemilere yönelik 300'ün üzerinde saldırı yaşandığı, 30'dan fazla gemi insanının hayatını kaybettiği ve 20'den fazla gemi insanının kayıp olduğu bildiriliyor. Bu rakamlar, yalnızca 2026 yılına ait doğrulanmış bir resmî istatistik olarak değerlendirilmemelidir. Ancak ortaya koydukları tablo son derece ağırdır.
Burada önemli bir hususu özellikle vurgulamak istiyorum: Bir gemi insanının hangi ülkenin vatandaşı olduğu, çalıştığı geminin hangi bayrağı taşıdığı veya yükün hangi ülkeye ait olduğu, onun yaşam hakkının değerini değiştirmez.
Bir Türk kaptanın, Filipinli yağcının, Hintli başmühendisin veya Ukraynalı gemicinin hayatı arasında hiçbir fark yoktur.
Denizde can güvenliği milliyete, bayrağa veya siyasi tercihlere göre sınıflandırılamaz.
IMO'nun Yaklaşımı: Hürmüz'deki Hassasiyet Karadeniz İçin de Gösterilmeli
Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO), deniz emniyetinin ve güvenliğinin geliştirilmesinde, uluslararası standartların oluşturulmasında ve üye devletler arasında koordinasyon sağlanmasında temel sorumluluğa sahip kuruluştur.
2026 yılında Hürmüz Boğazı ve çevresinde yaşanan saldırılar karşısında IMO'nun ortaya koyduğu girişimler bu sorumluluğun önemli örneklerini oluşturuyor.
Olağanüstü Konsey toplantıları, güvenli geçişe yönelik uluslararası koordinasyon çağrıları, tahliye planlarına ilişkin çalışmalar ve gemi insanlarının korunmasına yönelik açıklamalar son derece önemli ve yerinde girişimlerdir.
IMO'nun 6 Kasım 2026 tarihli açıklamasına göre, Orta Doğu'daki çatışmaların başlamasından bu yana bölgede en az 130 ticari gemi saldırısı doğrulanmış ve 25 gemi insanının hayatını kaybettiği bildirilmiştir.
Bu girişimleri destekliyorum. Ancak aynı kararlılığın Karadeniz için de gösterilmesi gerektiğini düşünüyorum.
Nitekim IMO Genel Sekreteri Arsenio Dominguez, Karadeniz ve Azak Denizi'nde uluslararası deniz taşımacılığına yönelik saldırılar nedeniyle çok sayıda ölüm bildirildiğini, ancak kesin sayıların doğrulanmasının güç olduğunu ifade etmiştir.
IMO Konseyi'nin Karadeniz'deki saldırıları kınaması da önemlidir. Fakat burada sorulması gereken soru şudur:
Hürmüz Boğazı için olağanüstü toplantılar, özel güvenli geçiş girişimleri ve somut koordinasyon mekanizmaları oluşturulabilirken, Karadeniz'de hayatını kaybeden ve kaybolan gemi insanları için neden aynı ölçekte, sürekli ve görünür bir uluslararası girişim ortaya konulamıyor?
Bu sorunun amacı bölgeler arasında bir rekabet yaratmak değildir. Hürmüz'de hayatını kaybeden bir gemi insanı için gösterilen hassasiyetin Karadeniz'de yaşamını yitiren bir gemi insanı için de gösterilmesini istemektir.
IMO'nun açıklamaları ve kınama kararları değerlidir. Ancak artık açıklamaların ötesine geçen, ölçülebilir sonuçlar üreten, bölgesel riskleri sürekli takip eden ve gemi insanlarının korunmasını önceliklendiren daha etkin mekanizmalara ihtiyaç vardır.
Çünkü uluslararası denizcilik sisteminin güvenilirliği, yalnızca kabul ettiği sözleşmelerle değil, bu sözleşmelerin korumayı amaçladığı insanlara kriz dönemlerinde ne ölçüde sahip çıktığıyla da değerlendirilmelidir.
Türkiye'nin Çabaları ve Daha Proaktif Bir Yaklaşım İhtiyacı
Türkiye, Karadeniz'e kıyısı bulunan önemli ülkelerden biri olmasının yanında, Türk Boğazları üzerindeki sorumlulukları, güçlü ticaret filosu, denizcilik insan kaynağı ve bölgesel diplomatik konumuyla bu meselenin en önemli paydaşlarından biridir.
Devletimizin ilgili kurumlarının bölgesel güvenlik, deniz trafiğinin emniyeti, diplomatik temaslar ve denizcilik faaliyetlerinin sürdürülebilirliği konusunda yürüttüğü çalışmaları önemsiyor ve bu çabalara teşekkür ediyorum.
Ancak mevcut risklerin büyüklüğü, daha proaktif ve kurumsallaşmış bir yaklaşımı gerekli kılıyor.
Özellikle Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Denizcilik Genel Müdürlüğü, Dışişleri Bakanlığı, ilgili güvenlik birimleri ve sektör temsilcileri arasında gemi insanı emniyetine odaklanan daha kapsamlı bir koordinasyon mekanizması oluşturulmasının faydalı olacağı kanaatindeyim.
Bu çerçevede, Karadeniz'de ticari gemilere yönelik saldırıların ve gemi insanı kayıplarının düzenli olarak kayıt altına alınması, risk bilgilerinin armatörlere ve gemilere zamanında aktarılması, acil durum ve tahliye süreçlerinin geliştirilmesi, ayrıca saldırılardan etkilenen gemi insanları ile ailelerine yönelik destek mekanizmalarının güçlendirilmesi öncelikli başlıklar arasında yer almalıdır.
Ayrıca savaş bölgesinde çalışacak gemi insanlarının görevlendirme öncesinde karşılaşabilecekleri riskler hakkında eksiksiz bilgilendirilmesi, sözleşmesel haklarının korunması ve yüksek riskli operasyonlara ilişkin karar süreçlerinde görüşlerinin dikkate alınması son derece önemlidir.
Unutulmamalıdır ki bir geminin ticari olarak sefer yapabilmesi, o seferin her koşulda kabul edilebilir bir insan güvenliği riski taşıdığı anlamına gelmez.
DTO, Türk Armatörler Birliği ve TÜRDEF Daha Güçlü Bir Uluslararası Ses Oluşturmalı
Bu mesele yalnızca kamu kurumlarının sorumluluğuna bırakılamaz.
İMEAK Deniz Ticaret Odası, Türk Armatörler Birliği ve Türkiye Denizcilik Federasyonu (TÜRDEF) gibi sektörümüzün önemli temsil kuruluşlarının, ulusal ve uluslararası temaslarını daha etkin kullanmaları, ortak bir duruş sergilemeleri ve özellikle gemi insanlarının yaşam hakkını ilgilendiren konularda daha güçlü bir irade ortaya koymaları gerektiğine inanıyorum.
Özellikle IMO nezdinde, doğrudan veya Türkiye'nin resmî temsil kanalları üzerinden, Karadeniz'deki ticari gemi saldırılarının daha güçlü biçimde gündeme taşınması ve gemi insanlarının korunmasına yönelik somut önerilerin geliştirilmesi büyük önem taşıyor.
Burada Türkiye Denizcilik Federasyonu'na (TÜRDEF) ayrıca değinmek gerektiğini düşünüyorum.
Denizcilik alanında faaliyet gösteren sivil toplum kuruluşlarını aynı çatı altında buluşturan TÜRDEF'in, özellikle son dört yıldır sergilediği pasif ve yeterince görünür olmayan tutumunun, federasyonun kuruluş amacı ve temsil sorumluluğuyla örtüşmediği kanaatindeyim.
Federasyonun bu dönemde, üyesi olan derneklerin ortak sorunlarını ulusal ve uluslararası platformlara taşımakta, gemi insanlarının mesleki haklarını savunmakta ve sektörü doğrudan ilgilendiren kritik gelişmeler karşısında etkili bir kurumsal duruş ortaya koymakta yetersiz kaldığını düşünüyorum.
Oysa bir federasyonun varlık nedeni yalnızca üye dernekleri aynı çatı altında toplamak değildir. Asıl sorumluluğu, bu derneklerin ortak iradesini temsil etmek, üyelerinin sesini güçlendirmek, mesleki hakların korunmasına öncülük etmek ve gerektiğinde ulusal ve uluslararası karar mekanizmaları üzerinde etkili olmaktır.
Karadeniz'de gemi insanlarının hayatını kaybettiği ve kaybolduğu böylesine ciddi bir süreçte TÜRDEF'in daha görünür, daha aktif ve sonuç odaklı bir tutum sergilemesi beklenirdi.
Bu eleştiriyi herhangi bir kişi veya yönetimi hedef almak amacıyla değil, Türk denizcilik sivil toplumunun kurumsal kapasitesinin güçlendirilmesi gerektiğine olan inancımla dile getiriyorum.
“TÜRDEF'in yeniden etkin, katılımcı, üye derneklerinin iradesini gerçek anlamda temsil eden ve gemi insanlarının haklarını savunma konusunda öncü bir federasyon kimliğine kavuşması gerektiğini düşünüyorum.”
İMEAK Deniz Ticaret Odası ve Türk Armatörler Birliği'nin uluslararası sektörel ilişkileri ile TÜRDEF'in denizcilik sivil toplumunu temsil etme kapasitesi, ortak bir hedef doğrultusunda harekete geçirilmelidir.
Uluslararası Armatörler Odası (ICS), Avrupa Topluluğu Armatörler Birlikleri (ECSA), Uluslararası Taşımacılık İşçileri Federasyonu (ITF) ve diğer denizcilik kuruluşlarıyla geliştirilecek ortak girişimler, konunun yalnızca bölgesel bir güvenlik sorunu olarak değil, küresel denizcilik sistemini ilgilendiren bir insan güvenliği meselesi olarak ele alınmasına katkı sağlayabilir.
Türk denizcilik sektörü, sahip olduğu tecrübe, insan kaynağı ve uluslararası ilişkiler sayesinde bu alanda daha görünür bir öncülük üstlenebilecek kapasitededir. Ancak bu potansiyelin gerçek bir etkiye dönüşebilmesi için kurumlarımızın yalnızca temsil makamı olarak değil, sorumluluk üstlenen ve çözüm üreten yapılar olarak hareket etmesi gerekmektedir.
“Beklentimiz yalnızca saldırıların ardından yayımlanan kınama mesajları değildir. Beklentimiz; gemi insanlarının yaşam hakkını uluslararası gündemde sürekli tutan, riskleri azaltmaya yönelik somut girişimlerde bulunan ve gerektiğinde karar alıcılar üzerinde etkili baskı oluşturabilen güçlü bir sektörel dayanışmadır.
Operasyonel dayanıklılık, insan hayatını riske atarak sağlanamaz
Denizcilikte operasyonel dayanıklılık kavramını çoğu zaman gemilerin zorlu koşullarda faaliyetlerini sürdürebilmesi üzerinden değerlendiriyoruz.
Oysa gerçek operasyonel dayanıklılık, her koşulda operasyonun devam ettirilmesi anlamına gelmez.
Bazen en doğru operasyonel karar, bir seferi ertelemek, rotayı değiştirmek veya kabul edilemez bir güvenlik riski karşısında operasyonu durdurmaktır.
Savaş bölgelerinde görev yapan kaptanların ve gemi insanlarının üzerindeki ticari, operasyonel ve psikolojik baskılar bu açıdan ayrıca değerlendirilmelidir.
Bir kaptanın karşısında yalnızca kötü hava şartları, teknik arızalar veya seyir tehlikeleri bulunmuyor. Artık füze saldırıları, insansız deniz araçları, elektronik karıştırma faaliyetleri ve savaşın öngörülemeyen sonuçları da bulunuyor.
Bu koşullarda kaptanların karar alma yetkilerinin desteklenmesi, gemi insanlarının güvenlik endişelerini açıkça ifade edebilmeleri ve şirketlerin ticari beklentilerinin insan hayatının önüne geçmemesi gerekir.
Bir geminin operasyonel dayanıklılığı, mürettebatının hayatını tehlikeye atma pahasına ölçülemez.
Son söz: Gemiler değil, insanlar deniz ticaretini mümkün kılar
Karadeniz'de yaşanan gelişmeler bize önemli bir gerçeği yeniden hatırlatıyor.
Küresel deniz ticareti yalnızca gemilerden, limanlardan, yüklerden ve ticari sözleşmelerden oluşmuyor. Bu büyük sistemin merkezinde insanlar bulunuyor.
Bugün dünya ticaretinin yaklaşık yüzde 80'i hacim olarak deniz yoluyla taşınıyorsa, bunun arkasında dünyanın farklı ülkelerinden milyonlarca denizcilik çalışanının emeği vardır.
Ancak aynı sistem, savaş bölgelerinde görev yapan gemi insanlarının güvenliğini yeterince koruyamıyorsa, burada yalnızca bir deniz emniyeti sorunu değil, küresel ticaretin sürdürülebilirliği açısından da ciddi bir yapısal sorun vardır.
Karadeniz'de hayatını kaybeden veya kaybolan gemi insanları, uluslararası ticaretin kaçınılmaz kayıpları olarak görülemez.
Onlar birer istatistik değil; aileleri, hayalleri ve gelecekleri olan insanlardır.
Bu nedenle mesele yalnızca savaş bölgesinde çalışan gemi insanlarının kişisel güvenlik sorunu olarak değerlendirilmemelidir. Bu, bayrak devletlerinin, kıyı devletlerinin, armatörlerin, uluslararası kuruluşların ve küresel ticaretten fayda sağlayan herkesin ortak sorumluluğudur.
26 Kasım'da Karadeniz Teknik Üniversitesi'nde gerçekleştireceğimiz “Rusya–Ukrayna Savaşı'nın Küresel Deniz Ticaretine Etkileri” panelinde de bu sorumluluğun insan boyutunu gündeme taşımayı önemli buluyorum.
Çünkü denizcilik sektörünün geleceğini konuşurken önce o geleceği mümkün kılan insanların yaşam hakkını güvence altına almalıyız.
Gemi insanı olmadan gemiler ticaret yapamaz. Gemi insanının güvenliği sağlanmadan da küresel deniz ticaretinin gerçek anlamda güvenli ve sürdürülebilir olduğundan söz edilemez.
Kaptan Orhan KASAP
KTÜ DUİM Mezunları Derneği Yönetim Kurulu Başkanı
