Hürmüz Boğazı'ndaki kesintiler, deniz taşımacılığının yanı sıra enerji piyasalarını, tedarik zincirlerini ve uluslararası ticari sözleşmeleri de etkiliyor. Körfez'de yüzlerce geminin mahsur kalması; teslimat gecikmeleri, sözleşme fesihleri, sigorta teminatları ve ek maliyetlerin paylaşımı gibi konularda yeni hukuki uyuşmazlıkların önünü açıyor.
Lloyd’s List'te yayımlanan analize göre Allianz, Haziran 2026'da Orta Doğu Körfezi'nde operasyonların yeniden başlamasını bekleyen yaklaşık 1.150 yük gemisi bulunduğunu tahmin etti. Gemilerin ve taşıdıkları yüklerin toplam değerinin yaklaşık 125 milyar dolar olduğu belirtildi. Deniz trafiğindeki aksaklıklar sigorta maliyetlerini de önemli ölçüde artırdı.
Sigorta brokerliği ve risk danışmanlığı şirketi Marsh, temmuz ayında boğazdan geçecek bazı gemiler için geminin sigorta değerinin yüzde 7,5 ila 10'u arasında ek savaş riski primi uygulandığını bildirdi. Bu oran, sefer başına milyonlarca dolarlık ilave maliyet anlamına geliyor.
Mücbir sebep ilanları yeni uyuşmazlıkların önünü açıyor
Kesintilerin ticari sözleşmelere etkisi de şimdiden görülmeye başladı. QatarEnergy, Belçika, Çin, İtalya ve Güney Kore'deki karşı taraflarıyla yaptığı uzun vadeli LNG sözleşmelerinde mücbir sebep ilan etti ve bu bildirimin süresini 2026 Aralık ayı sonuna kadar uzattı. Kuveyt Petrol Şirketi ve Bahreyn'in Bapco Energies şirketi de benzer açıklamalarda bulunurken Irak, yabancı şirketler tarafından işletilen tüm petrol sahalarında mücbir sebep ilan etti.
Lloyd’s List'in analizinde, bu açıklamaların önemli sayıda ticari tahkim sürecinin başlangıcı olabileceği değerlendiriliyor. Teslimatın gerçekleştirilememesinin doğrudan boğazdaki kesintilerden mi yoksa şirketlerin aldığı ticari kararlardan mı kaynaklandığı, sözleşme fesihlerinin geçerliliği ve zararı azaltmak için gerekli adımların atılıp atılmadığı hukuki uyuşmazlıklarda belirleyici olacak. Ayrıca yalnızca maliyet artışının birçok mücbir sebep hükmü kapsamında sözleşme yükümlülüklerini yerine getirmemeyi haklı kılmadığına dikkat çekiliyor.
Gemi sahipleri, kiracılar ve sigortacılar karşı karşıya gelebilir
Analizde, gemi sahipleri ile kiracılar arasında gecikmeler, rota değişiklikleri, güvenli liman yükümlülükleri ve ek maliyetlerin paylaşımı konusunda anlaşmazlıklar yaşanabileceği belirtiliyor. Yük sahipleri geç teslimat veya yükün bozulmasından kaynaklanan zararlar için talepte bulunabilirken sigortacılar ve sigortalılar da savaş riski teminatının kapsamı konusunda karşı karşıya gelebilir.
Bunun yanı sıra hükümetlerin gümrük vergileri, anti-damping soruşturmaları ve telafi edici vergilere yönelmesi yeni ticari uyuşmazlıklar doğurabilir. Uzun süreli maliyet baskısının daha zayıf durumdaki şirketleri iflasa sürüklemesi de alacakların tahsilini zorlaştırabilir.
Şirketlere erken hazırlık uyarısı
Lloyd’s List, mücbir sebep bildirimlerinden, sözleşme fesihlerinden veya tartışmalı fiyat düzenlemelerinden etkilenen şirketlerin hukuki taleplerini erken aşamada değerlendirmesi gerektiğini vurguluyor. Şirketlerin zararlarını hesaplamaları, taleplerinin hukuki dayanağını incelemeleri ve karşı tarafların ödeme gücünü araştırmaları öneriliyor. Özellikle yurt dışında bulunan veya devlete ait şirketlerle yaşanan uyuşmazlıklarda, olası mahkeme ve tahkim kararlarının uygulanabilirliği ile alacakların tahsil edilme ihtimalinin sürecin başından itibaren dikkate alınması gerektiği belirtiliyor.
Analizde ayrıca hukuki finansmanın, şirketlerin dava ve tahkim masraflarını işletme sermayelerini kullanmadan karşılamalarına yardımcı olabilecek bir yöntem olduğu aktarılıyor. Bu modelde finansman sağlayıcısı, hukuki sürecin masraflarının bir kısmını veya tamamını üstleniyor ve karşılığında elde edilecek tahsilattan pay alıyor. Talep başarısız olursa şirketin geri ödeme yükümlülüğü bulunmuyor.
Analizin sonuç bölümünde ise Hürmüz Boğazı'ndaki gelişmelerin jeopolitik bir krizin ne kadar hızlı biçimde hukuki uyuşmazlıklara dönüşebileceğini gösterdiği belirtiliyor. Küresel tedarik zincirlerine bağlı sektörlerde faaliyet gösteren şirketlerin, olası anlaşmazlıklara karşı önceden hazırlık yapmasının önemine dikkat çekiliyor.
